Barchem
De Lochemse Berg / de Kalenberg
Noodweer 

Barchem

De naam is afgeleid van het Frankische Bargheem, wat “huis aan de berg” betekent. De grens van Frankenland liep vroeger van Oost-Friesland over Bentheim en Diepenheim naar Barchem. De naam Barchem (of Bargheem) is dus al veel ouder dan het huidige dorp. Dat klopt ook, want het oude Barchem lag op een heel andere plek, namelijk aan de Schoneveldsdijk. Barchem (of Berchum) werd toen gevormd door de boerderijen Egelink, Jolink, Brinkerink en Esselink. Deze namen dateren al van het jaar 1200. Ze komen ook voor in een oud markenboek van Barchem, waarin onder meer staat, dat op 13 juli 1697 “op Erve Esselingh in Barchum een Marckengerichte” werd gehouden. In datzelfde boek worden de namen genoemd van Roelof Brinkerink, die in 1718 en in 1731 tot schutter werd benoemd. Tevens wordt vermeld dat Berent Brinkering op een markebijeenkomst aanwezig was. Voorts worden de namen genoemd van Groot en Klein Egelingh, plus nog andere namen van boerderijen en hun eigenaren, omdat, zoals de tekst letterlijk luidt: “men een pertinente liste soude maeken van alle de goederen geleegen in de Marcke van Berchum”.

Het oude Barchem lag dus oorspronkelijk aan de Schoneveldsdijk, de verplaatsing is te danken aan het gereedkomen van de grindweg tussen Lochem en Ruurlo in 1859. In 1860 stonden er nog maar 3 gebouwen; de Groene Jager, het tolhuis en een boerderij. In 1861 kwamen er een kerk, school en Pastorie bij, niet lang hierna volgden een paar woningen, en een bakkerij.

Dit oude Berchum heeft lang bestaan. Er is zelfs een school geweest, op de plek waar nu de boerderij ABC van de familie Weernink staat. De onderwijzer was op het Egelink in de kost en hij verdiende zijn kostgeld door mee te helpen op de boerderij. In dat oude Berchum stond vroeger ook een kapel, waarschijnlijk in de buurt van boerderij Top. De naam Top wordt ook in verband gebracht met de Barchemse klokkeroof. Berchum behoorde destijds tot het kerspel Lochem.

In 1543 veroverde Karel V Lochem. De kerk brandde af en de klokken gingen verloren. Om in dit gemis te voorzien besloten de Lochemers om een klok uit de kapel van Barchem te halen. “Lenen” noemden zij dat, maar de Barchemers kregen hun klok niet terug en zij besloten, na twaalf jaar, om haar te gaan halen.

Op 17 september 1555 gingen twaalf “huislieden” van Barchem naar Lochem. Blankvoort was erbij met paard en wagen en verder vader en zoon Top. De deur van de toren in Lochem werd opengebroken en de klok werd meegenomen. Op 20 februari 1556 moesten twee Barchemse “huislieden”, te weten Willem Gebbinck en Lutken Haminck, zich voor het gerecht in Doesburg verantwoorden wegens deze klokkeroof. Bij erve Top ligt nu nog een weiland, dat het koepelvlak wordt genoemd. Bekend is verder, dat in de boerderij van Egeink de markekamer en later de gemeentekamer was gevestigd.

Het dorp Barchem zoals we dat nu kennen, beslaat nog ongeveer hetzelfde gebied als vroeger. De bewoners van de Schoneveldsdijk rekenen zich nog altijd tot Barchem. Verder strekt het dorp zich in de richting van Lochem ongeveer uit tot onder aan de Kiezak en in oostelijke richting gaat het een flink eind in de richting van Borculo. Ook de buurtschap Zwiep rekent zich voor het grootste gedeelte tot Barchem. Zwiep betekent zwepende, beweegbare grond. Vroeger was daar veel moeras. Aan de rand van dat moeras lag in oude tijden de burcht Hagustaldaburg, ter bescherming van de Frankische grens. De namen Groot en Klein Haselberg herinneren nog aan deze burcht. Rondom Groot Haselberg waren vroeger grachten en er was ook een zogenaamde herenkamer, waarin de heren van Borculo na afloop van een jachtpartij zaten te schransen.

Langs Barchem en de Kaleberg, die al lang niet meer kaal is, liep vroeger de oude Hessenweg van Hamburg naar Zutphen.

Barchem geniet nu vooral bekendheid door het toerisme.

Bron: Jan Bosch en René Lauret

De Lochemse Berg

Het gebied van de Lochemse Berg ligt ten noordoosten van de weg Barchem-Lochem en telt 2 heuveltoppen: de Lochemer Berg (49½ meter) en de Kalenberg (46½ meter). Het natuurgebied was ooit markegrond. De markeboeren lieten er onder het wakend oog van de scheper hun schapen grazen. In het begin van de vorige eeuw werd de grond verdeeld en ontstond een afwisselend landschap met bos, weiden en akkers, in het bezit van verschillende eigenaren.

Tot 1907 behoorde een stuk van de Lochemse Berg tot het ca. 395 ha. tellende grondbezit van havezathe de Cloese. In dat jaar lieten de erfgenamen van de laatste eigenaren het totale bezit veilen. Dat werkte verdere verdeling in de hand en het gevaar bestond dat het gebied van lieverlee zou veranderen in een villapark.

In 1934 schonk de gemeente 28 ha. bos aan Het Geldersch Landschap onder het beding dat binnen 15 jaar het bezit verdubbeld moest zijn. Dit lukte wonderwel, het omvat nu zelfs 164 ha.

Wie op de Lochemer Berg wandelt over de paden langs de steile hellingen vindt in de geulen, gemaakt door het afstromende water, steentjes. Met een beetje geluk is daar een Lochemse diamant bij. Onder die naam raakten al in de 18de eeuw de geheel afgerolde bergkristallen bekend; de Zutphense dominee en natuurkundige J.F. Martinet liet er knopen van slijpen. Het Kristalmuseum te Borculo haalde onlangs de krant met precies zulke Lochemse diamanten als jongste aanwinst voor de museumcollectie.

Voor de Lochemse diamanten had de commercie geen interesse, maar wel voor de leem- en grindlagen. De meest bekende afgraving, warvan de ouderdom zich in de nevelen der geschiedenis hult, is de Witte Wievenkoele. Op deze plaats ontstaan bij bepaalde weersomstandigheden flarden mist. Voerlieden die destijds met kar en paard het spoor van de Hessenweg trachten te volgen raakten erdoor in verwarring en konden zo 'ontsporen'.

Het volksverhaal over de Witte Wieven dat in Zwiep verteld wordt, vindt voor een deel zijn oorsprong in deze historische feiten. Ook de Witte Wieven zelf zouden mensen van vlees en bloed zijn geweest; vrouwen die witten (= weten), of wel vroede (= wijze) vrouwen met kennis van geneeskrachtige kruiden, die bij geboorte, ziekte of ongeval te hulp geroepen werden. De heren medici hebben ze met man en macht uit de samenleving weten te bannen. In de volksverhalen leven ze echter voort als samenzweerders met duistere machten.

Bron: Toeristische informatiegids Lochem, Laren, Barchem 2003 - VVV Lochem

Noodweer

Op 2 juni 1999 werd onze streek getroffen door een enorm noodweer, de schade was over een klein gebied gigantisch.
Hieronder vindt u een uitgebreid 'technisch' verslag van het KNMI. Voor de persoonlijke noot kunt u terecht bij Weerstation Ruurlosebroek.

Noodweer in de Achterhoek op 2 juni 1999
Door Jacob Kuiper, meteoroloog KNMI

Beeld van de KNMI-radar van 17.00 uur Ned. tijd.
De pijl wijst naar de locatie Barchem. De kleurverdeling van de echo's is een maat voor de intensiteit van de neerslag in de bui. Zwart is de grootste intensiteit, gevolgd door resp. rood, oranje, geel, groen en blauw.

Woensdagmiddag werd op een aantal plaatsen in ons land flinke hinder ondervonden van de onweersbuien. Met name in de Achterhoek werd veel schade aangericht. Bomen en opstallen werden op veel plaatsen een prooi van de wind. Een andere veroorzaker van schade was lokaal zware hagel. In de media werd van de schade bij het plaatsje Barchem (Achterhoek) al vrij snel een windhoos als veroorzaker genoemd. Bij het KNMI kon echter tot donderdagochtend geen betrouwbare ooggetuigenverklaring worden opgetekend waaruit zou blijken dat het hier daadwerkelijk om een hoos ging.

Schade aan bomen en gebouwen, zoals hier gerapporteerd, kan ook door zware windstoten ontstaan. Vermoedelijk is dat hier het geval geweest. Nader onderzoek van weeramateur Marcel Viester levert een verhelderend beeld. Viester heeft woensdagavond de omgeving van Barchem verkend en het schadebeeld zo nauwkeurig mogelijk opgetekend.

Een resumé van zijn voorlopige bevindingen

Tussen Lochem en Ruurlo bevindt zich het plaatsje Barchem. Gaande over de weg van Lochem naar Ruurlo is er tot de Lochemse berg nauwelijks schade te vinden. Daarna begint dat te veranderen. Over een zone van 3 tot 4 km is aan het bomenbestand schade te constateren waarbij in de nabijheid van Barchem de grootste schade is te vinden. Niet alleen gemakkelijke 'knappers' zoals populieren, maar ook forse eiken zijn hier geveld, soms ontworteld soms door midden geknapt. Veel takken zijn afgescheurd. De gevelde bomen lagen alle in dezelfde richting.

Schade door hagel

Daarnaast werd in een deel van de zone veel blad van de bomen geslagen door grote hagelstenen. Vier uur na de bewuste buienpassage trof Viester nog hagelstenen met een diameter van 4 centimeter aan. Schuren werden soms van een deel van het dak ontdaan (golfplaten). Van één huis werden een aantal dakpannen opgetild en weggeslagen. Door hagel werden diverse auto's beschadigd. Ook ramen van woningen werden door de hagel vernield.

De schade ontstond volgens ooggetuigen ten tijde van zware neerslag (waaronder dus hagel). Van deze ooggetuigen heeft niemand een slurf van een windhoos waargenomen. Het tijdstip waarop dit gebeurde is bij benadering rond 17 uur in de namiddag geweest.

Zware windstoten

Op radarbeelden van het KNMI is rond dat tijdstip een zware bui zichtbaar die is uitgegroeid tot een hoogte van ruim13 kilometer. In de bui worden grote neerslagintensiteiten gerapporteerd, wat ook de melding van hagel ondersteunt. Deze bui trok van ZZW naar NNO over de Achterhoek. Vermoedelijk is in de bui door de zware neerslag een grote hoeveelheid lucht vanuit hogere luchtlagen mee omlaag gevoerd. Aan de grond moet deze luchtmassa zich horizontaal een uitweg zoeken. Juist hierdoor ontstaat over een zone van een of meerdere kilometers een soort "wals" van uitstromende lucht die voor grote schade aan opstallen en gewassen kan zorgen. De uitstromende lucht heeft soms zoveel snelheid dat de voorste begrenzing (het zogenaamde gustfront) al een eind voor de bui uitloopt. Dat gustfront kenmerkt zich dan door de zware windstoten die er plotseling optreden.

De kolom met omlaag stortende lucht in de bui, de zogenaamde "downdraft", kan enige tijd voortbestaan. De zich verplaatsende bui trekt daardoor een spoor van vernieling dat vele kilometers breed en lang kan zijn. Kenmerkend in het schadepatroon is dat in zo'n geval de ontwortelde bomen meestal alle met de kruinen in dezelfde richting liggen. Bij windhozen liggen gevelde bomen soms op korte afstand van elkaar in volledig tegengestelde richting met hun kruinen.

Voorlopige conclusie op grond van het gedetailleerde verslag van Viester is, dat de schade rond Barchem vermoedelijk is veroorzaakt door zware windstoten (tezamen met hagel). De windstoten vormden de begrenzing van zich met veel geweld uitstortende koude luchtmassa's uit een actieve onweersbui die rond vijf uur de Achterhoek passeerde.

Meldingen van nadere bijzonderheden zijn van harte welkom bij Jacob Kuiper.